Đánh giá rủi ro hóa chất (Chemical Risk Assessment): Khung phương pháp cho CSSD, dược, xét nghiệm

Mở đầu

Ba bộ phận có nguy cơ hóa chất cao nhất trong bệnh viện đa khoa là CSSD (Central Sterile Supply Department — Khoa Tiệt khuẩn Trung tâm), Dược, và Xét nghiệm. Nhân viên tại đây tiếp xúc thường xuyên với nhiều loại hóa chất độc hại: formaldehyde, glutaraldehyde, peracetic acid (CSSD và giải phẫu bệnh), thuốc gây độc tế bào (Dược/Ung bướu), dung môi hữu cơ, và hóa chất xét nghiệm.

Chemical Risk Assessment (đánh giá rủi ro hóa chất) cho phép bệnh viện hiểu rõ: những hóa chất nào đang được dùng, nguy cơ sức khỏe cụ thể là gì, mức độ phơi nhiễm thực tế ra sao, và biện pháp kiểm soát hiện tại có đủ không.

Bước 1: Kiểm kê hóa chất (Chemical Inventory)

Điều kiện tiên quyết cho Chemical RA là có danh sách đầy đủ tất cả hóa chất đang sử dụng trong bệnh viện — bao gồm tên thương mại và tên hóa học, khu vực sử dụng, số lượng tồn kho, và nhà cung cấp/sản xuất.

Nhiều bệnh viện VN không có Chemical Inventory đầy đủ — hóa chất được mua và sử dụng theo từng khoa mà không có hệ thống kiểm soát tập trung. Đây là lỗ hổng pháp lý (NĐ 39/2016 yêu cầu quản lý hóa chất tại nơi làm việc) và cũng là điểm JCI FMS.03 hay phát hiện thiếu.

Cách xây dựng Chemical Inventory:
Thu thập thông tin từ: bộ phận mua sắm (hóa đơn mua hóa chất), các khoa (rà soát tủ hóa chất thực tế), nhà cung cấp (danh sách sản phẩm đã cung cấp). Tổng hợp vào một file/database tập trung, cập nhật khi có thay đổi.

Bước 2: Thu thập và đọc SDS

SDS (Safety Data Sheet — Phiếu an toàn hóa chất) là tài liệu kỹ thuật do nhà sản xuất cung cấp, chứa thông tin về tính chất nguy hại, giới hạn phơi nhiễm (TWA/STEL), biện pháp sơ cứu, PPE cần thiết, và xử lý chất thải.

SDS phải có sẵn tại mọi nơi sử dụng hóa chất — đây là yêu cầu của OSHA Hazard Communication Standard và là tiêu chí JCI FMS.03. Trong thực tế, nhiều bệnh viện VN không có SDS hoặc SDS chỉ có tiếng Anh mà nhân viên không đọc được.

Thông tin quan trọng nhất từ SDS cho Risk Assessment:

• Mục 8 — Kiểm soát phơi nhiễm/PPE: Giới hạn TWA (Time-Weighted Average) và STEL (Short-Term Exposure Limit); PPE tối thiểu cần thiết
• Mục 2 — Nhận diện nguy hại: Phân loại theo GHS, cụm từ nguy hiểm (H-statements)
• Mục 11 — Thông tin độc học: Tác động sức khỏe cấp và mạn tính

Bước 3: Đánh giá mức độ phơi nhiễm

Với từng hóa chất trong danh sách có nguy cơ đáng kể, đánh giá:

Đường phơi nhiễm: Hít thở (inhalation) — phổ biến nhất; tiếp xúc da; nuốt phải (ít gặp).

Ước tính mức phơi nhiễm: Lý tưởng nhất là đo nồng độ hóa chất trong không khí bằng quan trắc môi trường. Khi không có dữ liệu đo lường, có thể ước tính định tính dựa trên:

• Hóa chất dạng lỏng bay hơi nhiều (áp suất hơi cao): nguy cơ hít thở cao hơn
• Thao tác tạo mù phun hoặc khí dung: nguy cơ cao hơn so với dùng kín
• Không gian kín, thông gió kém: nồng độ tích lũy cao hơn
• Thời gian tiếp xúc dài và tần suất cao: phơi nhiễm tích lũy cao hơn

So sánh với giới hạn cho phép: QCVN 03:2019/BYT quy định nồng độ tối đa cho phép của nhiều hóa chất tại nơi làm việc VN. Khi kết quả quan trắc môi trường có sẵn, so sánh trực tiếp với ngưỡng này.

Bước 4: Lựa chọn biện pháp kiểm soát theo Hierarchy

Elimination/Substitution: Xem xét thay thế hóa chất nguy hại bằng hóa chất ít nguy hại hơn khi có thể. Ví dụ: thay glutaraldehyde bằng orthophthalaldehyde (OPA) cho khử khuẩn mức cao có hiệu quả tương đương nhưng ít mùi và ít kích ứng hơn.

Engineering Controls:

• Hệ thống thông gió cục bộ (local exhaust ventilation) tại điểm phát sinh hơi hóa chất
• Tủ hút (fume hood) cho xét nghiệm dùng dung môi hữu cơ
• Hệ thống pha chế hóa chất kín (closed-system transfer) cho thuốc gây độc tế bào
• Thiết bị khử hoạt hóa chuyên dụng cho cytotoxic drug

Administrative Controls:

• SOP chi tiết cho từng loại hóa chất nguy hại, dán tại nơi sử dụng
• Giới hạn lượng tồn kho tại điểm sử dụng
• Luân phiên nhân viên để giảm phơi nhiễm tích lũy
• Không ăn uống trong khu vực hóa chất
• Đào tạo nhận biết và xử lý sự cố tràn đổ

PPE:

• Găng tay theo loại phù hợp với hóa chất (không phải tất cả găng nitrile phù hợp với tất cả dung môi — cần kiểm tra SDS)
• Respirator phù hợp (khẩu trang lọc hóa chất, không chỉ khẩu trang phẫu thuật)
• Kính bảo hộ hoặc face shield khi có nguy cơ bắn tóe

Lưu ý đặc biệt: Cytotoxic Drugs (Thuốc gây độc tế bào)

Đây là nhóm hóa chất nguy hiểm nhất trong bệnh viện về mặt ảnh hưởng sức khỏe dài hạn — nhiều loại là chất gây ung thư (carcinogen) và gây quái thai (teratogen). Nhân viên Dược pha chế hóa trị liệu, điều dưỡng truyền thuốc, và nhân viên vệ sinh đều có nguy cơ phơi nhiễm.

Kiểm soát bắt buộc: tủ an toàn sinh học Class II B2 (với hệ thống thải khí ra ngoài) cho pha chế; closed-system drug transfer device; đào tạo chuyên biệt; kiểm tra sức khỏe định kỳ tập trung vào các chỉ số liên quan.

Kết luận

Chemical Risk Assessment trong bệnh viện đòi hỏi sự kết hợp giữa thông tin kỹ thuật (SDS, kết quả quan trắc) và quan sát thực tế (cách nhân viên thực sự làm việc). Bắt đầu bằng Chemical Inventory đầy đủ, thu thập SDS, và đánh giá trực quan các khu vực nguy cơ cao — CSSD, Dược/Ung bướu, và Xét nghiệm — trước khi mở rộng sang toàn bệnh viện.

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Hướng dẫn trong bài dựa trên tiêu chuẩn quốc tế và thực tiễn quản lý hóa chất trong y tế. Đánh giá rủi ro hóa chất cụ thể cần tham chiếu SDS của từng sản phẩm và kết quả quan trắc môi trường lao động thực tế. Bài viết không thay thế đánh giá chuyên môn trực tiếp.