Bệnh phổi nghề nghiệp tại CSYT: Hen phế quản nghề nghiệp và viêm phế quản mạn tính nghề nghiệp

Mở đầu

Trong tất cả các bệnh nghề nghiệp (BNN) tại cơ sở y tế (CSYT), bệnh hô hấp nghề nghiệp là nhóm có tần suất cao và thường bị chẩn đoán muộn nhất — chủ yếu vì triệu chứng dễ bị quy nhầm cho hen phế quản thông thường, dị ứng môi trường, hoặc viêm phế quản tái phát.

Điều dưỡng phòng mổ bắt đầu ho và thở khò khè vào những ngày sử dụng nhiều glutaraldehyde. Kỹ thuật viên CSSD có triệu chứng khó thở xuất hiện khi mở buồng hấp EtO. Bác sĩ phẫu thuật có tiền sử dị ứng phát hiện phản ứng rõ hơn khi mang găng tay latex mới. Đây đều là các biểu hiện khởi đầu của bệnh phổi nghề nghiệp tại CSYT.

TT 60/2025/TT-BYT công nhận hai bệnh hô hấp nghề nghiệp đặc biệt liên quan CSYT: bệnh hen nghề nghiệp (Phụ lục VII) và bệnh viêm phế quản mạn tính nghề nghiệp (Phụ lục VI).

1. Hen nghề nghiệp (Occupational Asthma)

1.1. Định nghĩa và phân loại

Theo Phụ lục VII, TT 60/2025:

Hen nghề nghiệp là bệnh hen do các yếu tố gây bệnh trong môi trường lao động gây nên.

Hen nghề nghiệp được phân thành hai cơ chế khác nhau về biểu hiện lâm sàng và thời gian tiếp xúc tối thiểu:

1.2. Tác nhân gây hen nghề nghiệp đặc thù tại CSYT

Nhóm dị ứng — nguy cơ cao nhất:

Nhóm kích ứng:

1.3. Đặc điểm lâm sàng

Dấu hiệu cần chú ý:

• Triệu chứng hen (thở khò khè, tức ngực, khó thở, ho) xuất hiện trong hoặc sau ca làm việc
• Triệu chứng cải thiện rõ rệt vào ngày nghỉ và khi không đến CSYT (ngày lễ, nghỉ phép dài)
• Tái phát ngay khi quay lại làm việc, đặc biệt ngay khi tiếp xúc lại tác nhân
• Cơn hen đêm xuất hiện sau ngày làm việc nhiều hơn ngày nghỉ

1.4. Cận lâm sàng

• Đo chức năng hô hấp (spirometry): Bình thường hoặc rối loạn thông khí tắc nghẽn
• Test giãn phế quản (bronchodilator test): Dương tính hướng đến hen phế quản
• Test lẩy da (prick test): Dương tính với tác nhân gây dị ứng trong hen dị ứng
• Đo lưu lượng đỉnh (PEF) serial: Đo ≥ 4 lần/ngày, cả ngày làm việc và ngày nghỉ, trong ≥ 2 tuần — phát hiện biến thiên PEF liên quan làm việc (Peak Flow Diary)

Lưu ý chẩn đoán: Theo PL VII, TT 60/2025, trong trường hợp nghi ngờ, cần đo PEF liên tục ít nhất 3 lượt mỗi lần, ít nhất 4 lần/ngày trong ít nhất 2 tuần — bao gồm cả ngày làm việc và ngày nghỉ.

1.5. Bảng tỷ lệ suy giảm KNLĐ

Mức độ hen được phân theo thang GINA (bậc 1–5) và tỷ lệ suy giảm KNLĐ được xác định dựa trên:

• Mức độ 1 (GINA bậc 1–2): Cơn hen ≤ 5 ngày/tuần, kiểm soát tốt với điều trị bậc 1–2: tỷ lệ 11–15%
• Mức độ 2, 3, 4 (GINA bậc 3–5): Áp dụng tỷ lệ tổn thương theo Bảng 2, TTLT 28/2013/TTLT-BYT-BLĐTBXH (được sửa đổi bởi TTLT 21/2014)
• Biến chứng rối loạn thông khí phổi và tâm phế mạn: cộng thêm tỷ lệ theo bảng tương ứng

2. Viêm phế quản mạn tính nghề nghiệp

2.1. Định nghĩa

Theo Phụ lục VI, TT 60/2025:

Bệnh viêm phế quản mạn tính nghề nghiệp là tình trạng viêm mạn tính niêm mạc đường thở dẫn đến tăng tiết dịch nhầy của niêm mạc phế quản gây ho và khạc đờm liên tục, tái phát từng đợt (khoảng 3 tuần) ít nhất là 2 tháng trong 1 năm và liên tục trên 2 năm do tiếp xúc với các yếu tố gây bệnh trong quá trình lao động.

Điểm then chốt trong định nghĩa: cần đáp ứng cả tiêu chí thời gian (ho/khạc đờm ≥ 2 tháng/năm, ≥ 2 năm liên tục) và tiêu chí phơi nhiễm trước khi chẩn đoán.

2.2. Yếu tố gây bệnh tại CSYT

Mọi công việc tiếp xúc với bụi vô cơ, hữu cơ, nấm mốc hoặc hơi khí độc — tại CSYT bao gồm:

2.3. Tiêu chí phơi nhiễm

2.4. Lâm sàng và chẩn đoán

Tiêu chuẩn lâm sàng chẩn đoán: Ho và khạc đờm tái phát từng đợt (≈ 3 tuần/đợt), ít nhất 2 tháng/năm, liên tục > 2 năm — và loại trừ được các nguyên nhân khác (lao phổi, giãn phế quản, ung thư phế quản).

Chức năng hô hấp: Bình thường hoặc rối loạn thông khí tắc nghẽn khi đã tiến triển thành COPD.

Biến chứng theo thời gian: Viêm phế quản cấp tái phát → COPD → Khí phế thũng → Tâm phế mạn.

Bảng tỷ lệ suy giảm KNLĐ:

• Chưa có rối loạn thông khí phổi: 15%
• Có biến chứng: cộng thêm tỷ lệ rối loạn thông khí và tâm phế mạn theo Bảng 2, TTLT 28/2013

3. So sánh hai bệnh hô hấp nghề nghiệp tại CSYT

4. Ý nghĩa thực tế với CSYT

Phát hiện sớm — yếu tố quyết định kết quả

Với hen nghề nghiệp, nếu phát hiện sớm và loại bỏ tiếp xúc: khoảng 1/3 bệnh nhân hồi phục hoàn toàn, 1/3 cải thiện đáng kể. Nếu phát hiện muộn sau nhiều năm tiếp xúc tiếp diễn: bệnh có xu hướng tồn tại dù đã ngừng tiếp xúc.

Với viêm phế quản mạn tính nghề nghiệp: không thể phục hồi, chỉ có thể ngăn tiến triển.

Quản lý khi đã chẩn đoán

Theo TT 19/2016/TT-BYT, Điều 2, Khoản 2: Nhân viên đã được chẩn đoán hen nghề nghiệp hoặc viêm phế quản mạn tính nghề nghiệp không được bố trí lại vào vị trí tiếp xúc tác nhân gây bệnh khi chưa kiểm soát được phơi nhiễm — đây là quy định bắt buộc, không phải khuyến nghị.

Ghi chú về phòng ngừa

• Chuyển sang găng tay nitrile thay latex: biện pháp đơn giản nhất giảm nguy cơ hen do latex
• Hệ thống thông gió cục bộ tại vị trí sử dụng hóa chất khử khuẩn: giảm nồng độ hơi hóa chất tại vùng thở
• Sử dụng hóa chất khử khuẩn thế hệ mới ít bay hơi hơn (ví dụ: peracetic acid dạng máy kín thay glutaraldehyde dạng hở): giảm phơi nhiễm hô hấp đáng kể

Kết luận

Bệnh hô hấp nghề nghiệp tại CSYT tập trung ở hai nhóm chính: hen nghề nghiệp (cơ chế dị ứng/kích ứng, tiến triển nhanh) và viêm phế quản mạn tính nghề nghiệp (cơ chế viêm mạn tính, diễn tiến nhiều năm). Ba điểm thực hành:

1. Theo dõi triệu chứng theo mô hình làm việc–nghỉ — triệu chứng hô hấp tệ hơn ngày làm, tốt hơn ngày nghỉ là dấu hiệu cảnh báo sớm quan trọng nhất
2. Chuyển khám phát hiện BNN sớm — không chờ bệnh ổn định hoặc đã điều trị nhiều lần
3. Can thiệp môi trường song song với điều trị — điều trị thuốc mà không loại bỏ phơi nhiễm chỉ kiểm soát triệu chứng, không ngăn tiến triển bệnh

(Xem thêm: Bài 2.4.06 — Viêm da tiếp xúc nghề nghiệp; Bài 2.4.12 — Quy trình giám định BNN)

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm

Bài viết tổng hợp thông tin về bệnh hô hấp nghề nghiệp tại CSYT dựa trên Phụ lục VI và VII, TT 60/2025/TT-BYT và hướng dẫn lâm sàng GINA. Chẩn đoán xác định BNN phải do cơ sở KCB có thẩm quyền về bệnh nghề nghiệp thực hiện. Nội dung bài không thay thế tư vấn lâm sàng hoặc pháp lý chuyên sâu.