PPE trong tình huống khẩn cấp và dịch bệnh: Bài học từ COVID-19 và chuẩn bị cho đợt bùng phát tiếp theo

Mở đầu

COVID-19 phơi bày nhiều lỗ hổng trong chương trình PPE của bệnh viện toàn cầu — và VN không phải ngoại lệ: thiếu PPE trong giai đoạn đỉnh dịch, nhân viên y tế không được đào tạo đủ về donning/doffing cho cấp độ bảo vệ cao hơn, và quy trình leo thang PPE theo cấp độ nguy cơ dịch bệnh chưa được chuẩn hóa. Những bài học này cần được chuyển hóa thành cải tiến hệ thống — không chỉ là kinh nghiệm cá nhân.

ISO 45001:2018 Điều 8.2 yêu cầu tổ chức chuẩn bị cho các tình huống khẩn cấp tiềm tàng, bao gồm dịch bệnh. JCI FMS.05 yêu cầu có kế hoạch ứng phó khẩn cấp được kiểm tra định kỳ.

5 Lỗ hổng PPE điển hình từ COVID-19

1. Không có dự trữ chiến lược (Strategic Reserve)
Hầu hết bệnh viện quản lý PPE theo mô hình "just-in-time" — đặt hàng khi sắp hết. COVID-19 làm đứt chuỗi cung ứng toàn cầu: đặt hàng không có hàng, giá tăng 10–50 lần trong vài tuần.

2. Không có quy trình leo thang PPE theo cấp độ dịch bệnh
Bệnh viện không có sẵn quy trình "khi dịch bùng phát, PPE của nhân viên khu A thay đổi thế này". Mỗi đợt bùng phát phải quyết định từ đầu — chậm và thiếu nhất quán.

3. Nhân viên không quen với PPE cấp cao hơn
Điều dưỡng chỉ quen đeo khẩu trang phẫu thuật đột nhiên phải dùng N95 + face shield + áo liền thân — không được đào tạo donning/doffing đúng cách trước đó.

4. Kiểm soát chất lượng PPE khẩn cấp kém
Áp lực thiếu hàng dẫn đến mua PPE chất lượng kém từ nguồn không rõ ràng — CE marking giả, N95 không đạt chuẩn nhưng ghi "N95".

5. Không có hướng dẫn rõ ràng về PPE hợp lý hóa (Rational Use)
Nhiều bệnh viện không biết phân biệt: khi nào cần khẩu trang phẫu thuật, khi nào cần N95, khi nào cần thêm face shield → dùng PPE cấp cao nhất cho mọi tình huống → cạn kho nhanh.

Chuẩn bị dự trữ chiến lược PPE

Tính toán lượng dự trữ:

Quản lý dự trữ:

• Luân phiên dự trữ (FIFO — First In First Out): dùng lô cũ trước, bổ sung lô mới vào sau
• Theo dõi ngày hết hạn: PPE gần hết hạn đưa vào sử dụng thường ngày, bổ sung PPE mới vào kho dự trữ
• Kiểm tra định kỳ tình trạng kho: 3 tháng/lần

Quy trình leo thang PPE theo cấp độ dịch bệnh

Bệnh viện cần có quy trình leo thang PPE được thiết kế sẵn, không chờ đến khi dịch xảy ra mới quyết định:

Cấp 1 — Bình thường:
PPE theo danh mục chuẩn của từng vị trí

Cấp 2 — Cảnh báo (có thông tin về tác nhân mới, chưa có ca tại bệnh viện):

• Kiểm tra kho dự trữ
• Nhắc nhở và thực hành lại donning/doffing
• Xác định khu vực cách ly tiềm năng

Cấp 3 — Dịch bùng phát (có ca nghi ngờ tại bệnh viện):

• Khu vực nghi ngờ/xác nhận: N95 + face shield + áo cách ly + găng tay
• Khu vực khác: tăng cường khẩu trang phẫu thuật + tay vệ sinh
• Kích hoạt quy trình "rational use" để kéo dài nguồn cung

Cấp 4 — Khủng hoảng (thiếu PPE, dịch lan rộng):

• Chiến lược sử dụng "crisis standards": N95 tái sử dụng theo quy trình CDC; PPE thay thế được chấp nhận
• Ưu tiên PPE cho khu vực nguy cơ cao nhất

Rational Use (Sử dụng hợp lý) PPE trong dịch bệnh

WHO khuyến cáo "Rational Use of PPE" — không dùng PPE cấp cao nhất cho mọi tình huống mà phân cấp theo nguy cơ thực tế:

Tập huấn định kỳ ngay cả khi không có dịch

Bài học quan trọng nhất từ COVID-19: nhân viên không thể học donning/doffing PPE cấp cao trong khi đang ứng phó dịch. Cần tập huấn định kỳ (ít nhất hàng năm) ngay cả khi không có dịch — như diễn tập phòng cháy chữa cháy.

Kết luận

COVID-19 là lần cảnh báo. Bệnh viện đầu tư vào dự trữ chiến lược, quy trình leo thang PPE được thiết kế sẵn, và đào tạo thực hành thường xuyên sẽ có khả năng ứng phó tốt hơn nhiều với đợt dịch tiếp theo — bất kể là tác nhân gì.

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Hướng dẫn về PPE trong dịch bệnh dựa trên WHO guidelines và bài học từ COVID-19. Quy trình cụ thể cần điều chỉnh theo hướng dẫn của BYT VN và theo đặc điểm của từng tác nhân gây bệnh trong đợt dịch cụ thể.