Respirator Program: Lựa chọn, fit test, bảo quản theo NIOSH/OSHA cho bệnh viện

Mở đầu

"Respirator Program" là tên OSHA đặt cho chương trình quản lý toàn diện thiết bị bảo vệ đường hô hấp — bao gồm lựa chọn đúng loại, fit test, đào tạo, sử dụng đúng cách, bảo dưỡng và theo dõi y tế. Đây là chương trình bắt buộc theo OSHA 29 CFR 1910.134 khi nhân viên phải đeo thiết bị lọc khí do nguy cơ đường hô hấp không thể kiểm soát đủ bằng engineering controls.

Trong bệnh viện VN, Respirator Program quan trọng nhất với hai nhóm: (1) nhân viên tiếp xúc với bệnh nhân lao/bệnh lây qua không khí cần N95, và (2) nhân viên làm việc với hóa chất dễ bay hơi (CSSD, phòng mổ có chất gây mê).

Phân loại thiết bị bảo vệ đường hô hấp

1. Khẩu trang phẫu thuật (Surgical Mask / Medical Face Mask):

• EN 14683 Type I, II, IIR
• BẢO VỆ: ngăn giọt bắn lớn, ngăn vi khuẩn từ người đeo phát tán ra
• KHÔNG BẢO VỆ: khí dung nhỏ (aerosol), hơi hóa chất
• Dùng cho: phòng ngừa lây nhiễm thông thường, thủ thuật phẫu thuật

2. Khẩu trang lọc hạt (Filtering Facepiece Respirator — FFR):

• N95 (NIOSH): lọc ≥95% hạt 0.3 µm không chứa dầu
• FFP2 (EN 149): lọc ≥94% (tương đương N95 về mức bảo vệ)
• FFP3 (EN 149): lọc ≥99%
• BẢO VỆ: khí dung sinh học (M. tuberculosis, virus lây qua không khí)
• KHÔNG BẢO VỆ: hơi và khí độc
• YÊU CẦU FIT TEST để xác nhận kín mặt đúng

3. Mặt nạ nửa mặt/toàn mặt + lõi lọc (Half/Full Facepiece Respirator):

• Dùng lõi lọc thay được theo loại hóa chất: P100 (hạt), OV (hơi hữu cơ), ABEK (kết hợp)
• Bảo vệ: hơi hóa chất đặc thù, khí dung — tùy lõi lọc
• YÊU CẦU FIT TEST

4. PAPR (Powered Air-Purifying Respirator):

• Máy thổi khí qua bộ lọc vào mũ trùm hoặc mặt nạ — không yêu cầu kín mặt
• Bảo vệ cao hơn N95, phù hợp nhân viên không thể fit N95 (râu, dị tật mặt, không qua fit test)
• Chi phí cao, bảo trì phức tạp hơn
• Dùng cho: BSL-3, aerosol-generating procedures với tác nhân nguy hiểm cao

Khi nào cần N95 trong bệnh viện?

Theo WHO IPC Guidelines và hướng dẫn kiểm soát nhiễm khuẩn:

Fit Test — Yêu cầu và Phương pháp

Fit test (kiểm tra độ kín) là bước bắt buộc trước khi nhân viên được phép sử dụng N95 hoặc mặt nạ lọc tại nơi làm việc. Mục đích: xác nhận loại/kích cỡ N95 cụ thể kín mặt của người đeo cụ thể.

Quan trọng: Mỗi người cần được test với loại N95 cụ thể họ sẽ sử dụng. Thay đổi loại N95 → phải test lại.

Hai phương pháp fit test:

1. Qualitative Fit Test (QLFT) — Định tính:

• Dùng chất thử (Bitrex hoặc saccharin): xịt chất thử quanh mặt nạ trong buồng hood
• Người đeo thực hiện các tư thế (đầu lên xuống, trái phải, nói chuyện, cúi xuống)
• Kết quả: có/không nghe/nếm mùi chất thử
• Đơn giản hơn, không cần thiết bị đắt tiền

2. Quantitative Fit Test (QNFT) — Định lượng:

• Máy đo áp suất trong và ngoài mặt nạ đồng thời → tính Fit Factor
• Đạt: Fit Factor ≥100 (half-face) hoặc ≥500 (full-face)
• Chính xác hơn QLFT, cần thiết bị chuyên dụng (PortaCount hoặc tương đương)

Tần suất fit test:

• Trước lần đầu sử dụng loại N95 mới
• Hàng năm trong Respirator Program
• Khi thay đổi loại/kiểu N95
• Khi có thay đổi đáng kể về cấu trúc khuôn mặt (phẫu thuật, thay đổi cân nặng lớn, mọc/cạo râu)

Seal Check (Kiểm tra độ kín trước mỗi lần đeo)

Phân biệt với Fit Test: Seal Check là kiểm tra nhanh nhân viên tự làm mỗi lần đeo N95, để xác nhận đang đeo đúng tư hôm đó. Không thay thế Fit Test.

Positive Pressure Check: Đặt tay che lỗi thở ra, thở ra nhẹ → không khí phải thoát quanh mặt nạ, không qua mặt nạ (mặt nạ phồng lên nhẹ).

Negative Pressure Check: Đặt tay che lỗi hít vào, hít vào mạnh → mặt nạ phải hơi xẹp vào mặt và giữ nguyên khi nín thở.

Bảo quản N95

N95 có thể tái sử dụng trong một số điều kiện:

• Giữa các lần sử dụng của cùng một người (không dùng chung)
• Lưu trữ trong túi giấy sạch (không túi nilon — có thể làm hỏng tính lọc do ẩm)
• Treo/giữ nguyên hình dạng — không gấp, không ép
• Thải loại: khi bị ướt, bị bẩn, bị biến dạng, bị nhiễm bẩn từ bệnh nhân, hoặc theo khuyến cáo sản xuất về số lần đeo tối đa

Thở râu và N95 — Vấn đề không nhỏ

Râu tóc vùng tiếp xúc viền mặt nạ ngăn seal kín. OSHA 1910.134 yêu cầu: không đeo tight-fitting respirator (N95, half-face) khi có râu vùng viền mặt nạ. Giải pháp: cạo râu hoặc dùng PAPR (không yêu cầu kín mặt).

Kết luận

Respirator Program đúng chuẩn không phải là "phát N95 cho nhân viên". Fit test, đào tạo kỹ thuật đeo đúng, và hướng dẫn bảo quản đúng là ba thành phần thiết yếu để N95 thực sự bảo vệ. Bài 4.5.08 tiếp tục với quy trình donning và doffing tổng quát cho bộ PPE đầy đủ — trong đó đeo/cởi khẩu trang là một bước quan trọng.

Tuyên bố miễn trừ trách nhiệm: Respirator Program trong bài dựa trên OSHA 29 CFR 1910.134 và NIOSH guidelines. Tại VN, các yêu cầu pháp lý về Respirator Program cụ thể theo NĐ 44/2016 và TT 25/2022. Fit test thực hành cần được thực hiện bởi người được đào tạo đúng về kỹ thuật.